मुस्लीम तेली . किनवट

किनवट परिसरात राहणारा एक महत्त्वपूर्ण समाज म्हणजे मुस्लिम तेली आहे किनवट च्या विकासामध्ये या समाजाचे योगदान देखील आहे हा समाज परंपरा प्रिय आहे आपल्या संस्कृतीचे संवर्धन करणारा हा समुदाय आहे. यांची भाषा केली आहे ज्यावर राजस्थान युपी येथील भाषेचा प्रभाव दिसून येतो. हा समुदाय मनमिळावू आहे इतिहासामध्ये पाहिले तर या समाजाने देशाच्या संरक्षणासाठी संघर्ष देखील केलेला आहे राजस्थान उत्तर प्रदेश या मूळ घटक राज्यांमधून भ्रमण कधीच ही जात महाराष्ट्रात आलेली आहे शुद्ध तेलाचा व्यापार करणे आणि त्याद्वारे उपजीविका परिवाराचा उदरनिर्वाह करणे हे कार्य ही जात करते. ऐतिहासिक विकासाच्या कालखंडात राजस्थानमधील 153 तेली जातीमधील 53 जाती ह्या त्यातून फुटून इस्लाम धर्माचा स्वीकार त्यांनी केला त्यामुळे मुस्लिम समुदायातील तेली समाजात 53 गोत्र दिसून येतात. या जातीवर भारतीय परंपरेचा प्रभाव आहे त्यामुळे काही कुटुंबामध्ये भारतीय संस्कृतीचे पालन केल्या जाते. या समाजातील पुरुष हे दीपाळ गोर वर्ण तसेच क्षणाक्ष दिसून येतात व्यापारामध्ये चतुर ही जात आहे कौशल्यपूर्ण व्यापार करणारी ही जात आहे किनवट परिसरामध्ये मोठ्या संख्येने मुस्लिम तेली आहेत या जातीमधील स्त्रिया देखील फार सुंदर मनमिळावू हुशार कुटुंब वत्सल्य आहे. मुला मुलींचे विवाह हे दुसऱ्या गोत्रातील विवाह संबंध जोडल्या जातात परिवारामध्ये विशिष्ट पद्धतीने लहान मुला मुलींवर संस्कार केल्या जातात एका कुटुंबात दोन आपत्य हे सरकारी नियमांचे पालन देखील या समुदायात केल्या जाते इतिहास कालखंडात अनेक कारणांमुळे  या समुदायाने हिंदू धर्मातून मुस्लिम धर्मात प्रवेश केला. चव्हाण, बडगुजर, जाधव अशा अनेक आडनावाची कुटुंबे या समुदायात दिसून येतात. 

मथुरा लभान समाज-किनवट

किनवट परिसरामध्ये मोठ्या प्रमाणात मथुरा लभान हा समाज राहतो हा समाज गाई धनाचे पालन पोषण करतो. लाखा मध्ये गाई बैल यांची संख्या असते संपूर्ण भारत तसेच विदेशामध्ये देखील पशुधन घेऊन जाणारी भटकी जात म्हणून याला ओळखल्या जाते बंजारा या समुदायातील एक जात ही मथुरा लहान आहे एकूण 14 जाती ह्या बंजारा समाजामध्ये आहेत प्राचीन व मध्ययुगीन कालखंडात स्वदेशी सत्तेच्या संरक्षणासाठी मथुरा लगान समाजाने मोठे योगदान दिलेले दिसून येते देशी सत्तांना अन्नधान्य पुरवठा करणे त्यासाठी गाई बैल यांच्या धान्य पोहोचविण्यासाठी  पावसाळा हिवाळा उन्हाळा या तिन्ही ऋतूमध्ये आकाश हेच छत असलेली ही जमात कशा पद्धतीने निसर्गाच्या संकटाचा सामना करते हे जाणून घेण्यासारखे आहे पावसाळ्यामध्ये मोठ्या प्रमाणात चिखल दल दल यापासून संरक्षण व्हावे यासाठी ज्या ठिकाणी ही जमात जात होती त्या ठिकाणी हे मुरूम खडक असलेल्या डोंगरावर आपले वस्ती स्थान करत होती त्यामुळे चिखल होण्याचा प्रश्न नाही गाई ढोर आणि त्यांना खाण्यासाठी चारा हा मुबलक प्रमाणात उपलब्ध असे सन 1883 च्या सेटलमेंट ॲक्ट कायद्यानुसार या जमातीला गुन्हेगार जमात म्हणून ब्रिटिशांनी घोषित केले होते यामुळे ज्या ठिकाणी ही जमात जाईल तेथील समाज गुन्हेगार म्हणून या जातीला समजत असे हा ब्रिटिश काळात साम्राज्याची देण होता त्यामुळे या कायद्यातून मुक्त होण्याचे प्रयत्न या समाजाने केले होते 1960 च्या कायद्यामुळे या सेटलमेंट ऍक्ट कायद्यातून सुटका झाली त्यामुळे मुक्त हे जात झाली त्या करिता भटक्या जमाती म्हणून भारतीय राज्यघटनेमध्ये या जमातीचा समावेश करण्यात आला 

 या समाजातील स्त्री-पुरुष हे खूप सुंदर आणि गोर आहेत चेहरा अत्यंत तेज आणि सुंदर आहे स्त्रिया तर या समाजात खूप सुंदर असतात स्त्रियांना महालक्ष्मीचे रूप समजल्या जाते ज्या कुटुंबामध्ये मुलगी जन्माला येईल ते कुटुंब धन्य होत असे कारण मुलगी जन्माला येणे म्हणजे भाग्याचे लक्षण होतं आहे मुलगी झाल्यानंतर त्यांची विशिष्ट प्रथा आहे दुर्गा मातेची पूजा ही करण्यात येते मुलाचं बारसं केल्या जाते तर मुलीचं वेगवेगळ्या पद्धतीने वयानुसार कार्यक्रम घेण्यात येतात त्यांचे नामकरण विशिष्ट पद्धतीने ठेवल्या जातात पुरुष हे धष्टपुष्ट तर स्त्री ही आकर्षक सुंदर आहेत 

.

 तांड्याच्या मध्यभागी नायकाचे घर किंवा तंबू हे असंच तसेच त्यांच्यासमोर हनुमान हा दक्षिणमुखी मारुती मंदिर असाच आध्यात्मिक दृष्टिकोनातून मथुरा हा समुदाय श्रीकृष्णाचे भक्त आहेत श्रीकृष्णाचा काला हा तर फार चविष्ट बनविल्या जाते विशिष्ट पद्धतीने गव्हाचे चपात्या बनवल्या जातात चविष्ट असतात श्रीकृष्णाचा काला असे त्याला म्हणतात श्रीकृष्णाची हंडी हा सांस्कृतिक कार्यक्रम देखील प्रत्येक वर्षी घेण्यात येतो मुलींना या समाजात हुंडा देण्यात येतो मुलांकडून हुंडा घेतल्या जातो ही एक चांगली प्रथा स्त्रियांसाठी आहे प्रगत समाजासाठी समाजासाठी हा एक आदर्श आहे पुरुष हा कारभारी असतो तर त्याला साथ देणारी स्त्री ही अर्धांगिनी असते कुटुंबाच्या प्रत्येक निर्णयांमध्ये पुरुष हा महत्त्वाची भूमिका बजावत असतो तर स्त्री ही त्यामध्ये सहभाग घेत असते लाखा लहान असे देखील म्हटले जाते ज्याकडे लाख बैल गाई असतात त्याला लाखा म्हटल्या जातं

 या समुदायाचे खास वैशिष्ट्य म्हणजे उन्हाळ्यामध्ये पाण्याची तीव्र टंचाई असताना मोठ्या संख्येने असलेले जनावरे यांचा पालन पोषण कसे करतात या समुदायाचा नायक हा प्रचंड हुशार असतो तो ज्या भूप्रदेशात जातो तेथे सर्वप्रथम परीक्षण निरीक्षण संशोधन हे करतो तेथील भौगोलिक परिसरातचे संशोधन केल्यानंतर तो जागा निवडतो या परीक्षांमध्ये मातीच्या वासावरून या ठिकाणी वीर खणल्यास पाणी मुबलक प्रमाणात उपलब्ध होईल का नाही हे जाणून घेतो तसेच मोठ्या प्रमाणात साऱ्याची व्यवस्था या परिसरात होते का हे बघितले जाते तेव्हाच तांड्याचा नायक हा तेथे आपला तांडा वसई तो हिवाळ्या या ऋतूमध्ये तर परिस्थिती सर्वसामान्य असते थंडीपासून बचाव व्हावा म्हणून गोधडे व अंगरखा हा परिधान करण्यात येतो 

 आसपासचा परिसर हा स्वच्छ ठेवल्या जातो तसेच दैनंदिन जीवनामध्ये स्वच्छता राखण्यासाठी दुधाचा वापर करण्यात येतो तसेच शरीर हे सुंदर व्हावं याकरिता तुपाचा वापर हा करण्यात येतो घराच्या विशिष्ट कोपऱ्यात स्नानगृह असते तसेच अंगण हे मोठे असते कारण काय ढोरे बांधण्याची व्यवस्था तसेच गोबराचा सडा हा मोठ्या प्रमाणात टाकल्या जातो पारंपारिक ज्ञानानुसार गोबराच्या सड्यामुळे सूर्यकिरण गोबरा चाकणावरून व्यक्ती व परिवाराच्या अंगावर पडतो त्यामुळे विशिष्ट ऊर्जा आणि रोगराई पासून संरक्षण हे होत असते गाई तसेच म्हशीचे विविध घटक हे मानव जातीला खूपच हितकारक असतात ज्या समुदायांमध्ये जनावराची संख्या ही जास्त असते त्या ठिकाणी संकट हे कमी येतात कारण जनावरे ती संकटे दूर लोटतात सर्वात आधी या जनावरांनाच संकटाची चाहूल लागते.

 तेज बहादुर या नव्या शिक धर्माच्या गुरु सोबत समाजाचा संपर्क आला त्यामुळे शीख धर्मा च्या परंपरांचे पालन करताना देखील हा समाज दिसून येतो त्यामुळे या समाजात गुरुद्वारे देखील बांधलेले दिसून येतात

 किनवट तालुक्यामध्ये मोठ्या प्रमाणात मथुरा लभाण   ताड्यांची संख्या थारा चंद्रपूर सावरी नीच पूर्वाई मांडवी मांडवा अशा अनेक गावांमध्ये मोठ्या संख्येने आहेत.

पैनगंगा नदी आणि किनवट तालुक्यातील प्रमुख धरणे

विंध्य पर्वताच्या उत्तर दिशेतील उतारा मध्ये पैनगंगा या नदीचा उगम बुलढाणा जिल्ह्यात झालेला आहे 

  पेरसापेन या आदिवासी गोंड देवतेच्या नावावर या नदीचे  पैनगंगा हे नाव पडले. किनवट तालुक्यामधील मोठ्या संख्येने खेडेगाव या नदीकाठी वसलेले आहेत त्यामुळे पेनगंगा देवाची गंगा आहे या नदीमुळे हा परिसर जलमय शिवार बनलेला आहे हिमायतनगर तालुक्यातील या नदीचा प्रवेश हा किनवट तालुक्यात होतो तर विदर्भाच्या सर्दी वरून आंध्रामध्ये जाते अंकेश्वर या पलीकडे जाऊन ही आंध्र प्रदेशात मिसळते या नदीवर अनेक बंधारे बांधण्यात आलेले आहे त्यापैकी सहा प्रमुख बंधारे आहेत.

लोकमाता पुण्यश्लोक अहिल्याबाई होळकर

राजमाता अहिल्याबाई होळकर यांचा

 जन्म 

     चोंडी या सह्याद्री पर्वताच्या रांगेत  असलेल्या गावात

 31 मे 1725 रोजी झाला.

       त्या काळात भारत देशा मध्ये मुघल साम्राज्य कमकुवत होत होते आणि मराठा साम्राज्य प्रस्थापीत  होते.

कुटुंब

   वडील माणकोजी शिंदे आणि आई सुशिलाबाई शिंदे होत्या.  प्रेरणास्थान :

     सासरे मल्हारराव होळकर हे होते . 

संकटात धैर्य .

         1754 मध्ये पती खंदार राव होळकर यांचा युद्धात मृत्यू झाला त्यानंतर सती जाण्याचा प्रघात असताना सासरे मल्हारराव होळकर यांच्या विनंतीवरून त्यांनी सती जाणे टाळले वैयक्तिक दुःख बाजूला ठेवून त्यांनी समाजसेवा आणि राजकारभागाचा मार्ग स्वीकारला.

 युध्दात पती  आणि पुत्र यांच्या निधनानंतर राज्यात अस्थिरता निर्माण झाली होती.

     1767 मध्ये त्यांनी मालवा राज्याची सूत्रे हाती घेतली स्पर्धेचा विश्वास संपादन करून राज्यात शांतता व सुव्यवस्था निर्माण केली राज्यावर आक्रमण किंवा बंडखोरीचे चिन्हे दिसल्यास त्यांनी सैन्याचे नेतृत्व केले.

तुकोजीराव होळकर

      यासारख्या कुशल सेनापतीच्या मदतीने राज्यात चे संरक्षण केले.

        मंदिरांची पुनर्बांधणी

         त्यांनी आपल्या कालखंडात श्रद्धास्थान असलेले मंदिराची पुनर स्थापना केली.

 काशी विश्वनाथ मंदिर 1780

 सोमनाथ मंदिर

,ओमकारेश्वर मंदिर 

केदारनाथ मंदिर,

 बद्रीनाथ मंदिर

 जगन्नाथ मंदिर, महाराष्ट्रातअनेक मंदीर,

रामेश्वरम मंदिर अशा अनेक महत्त्वपूर्ण मंदिराची उभारणी दुरुस्ती त्यांनी केली.

त्यांनी अनेक ठिकाणी धर्मशाळा उघडल्या

 काशी विश्वनाथ 

रामेश्वरम, बद्रीनाथ जगन्नाथ, अशा अनेक तीर्थस्थळावर धर्मशाळा व यात्रेकरूंसाठी निवासस्थानी बांधली.

दळन वळन

       रस्ते व व्यापार देखील त्यांनी वाढविला मालवा राज्यात नवीन रस्ते बांधले.

    रस्त्याच्या कडेला झाडे लावली प्रवाशांसाठी विश्रामगृह उभारली व्यापारी 

   शेतकरी आणि कारागिरांना संरक्षण दिले.

माहेश्वर येथे नर्मदा नदीवर सुंदर घाट बांधले व दुरुस्त केले. वाराणसी येथे मनीकरनीका का घाट,दत्ताश्वे मेघ घाट दुरुस्ती केली 

देशभरात तीर्थक्षेत्रामध्ये विहिरी तलाव,

 पाणी पिण्यायोग्य विहरी

अनेक स्नान घाट उभारले  झाला. कल्यान कारी प्रशासन केले.

डॉक्टर सर्वपल्ली राधाकृष्णन

 " गरीब परिस्थिती अडथळा नसते, शिक्षण आणि जिद्द माणसाला सर्वोच्च स्थानी पोहोचू शकते "

         हे डॉक्टर सर्वपल्ली राधाकृष्णन यांच्या जीवनावरून समजते .

  सर्वपल्ली राधाकृष्णन यांचा जन्म 5 सप्टेंबर 888 रोजी तिरुपतनी या खेड्या गावात झाला त्यांचे घर साधारण सदन होते. 

      त्यांचे वडील वीर स्वामी तर आई सीतम्मा यांचे कौटुंब होते.संयुक्त कुटुंब पद्धतीमध्ये भावंडे होती. 

 त्यांचे प्राथमिक शिक्षण त तिरुपत्नी येथे झाले तर उच्च शिक्षण तिरुपती या ठिकाणी झाले.

      त्यांचे प्रेरणास्थान स्वामी विवेकानंद हे होते. अधिकाधिक ग्रंथांचे वाचन करणे ही त्यांची खूप मोठी आवड होती.

      त्यांच्या जीवनाचा प्रवास प्राध्यापक- कुलगुरू उपराष्ट्रपती - राष्ट्रपती असा त्यांचा प्रवास आहे..

 त्यांच्या कर्तृत्वामुळे आज त्यांचा जन्मदिवस  पाच सप्टेंबर हा शिक्षक दिन म्हणून साजरा केला जातो..

       त्यांनी भारत देशाचे पहिले उपराष्ट्रपती म्हणून 13 मे 1952 ते 12 मे 1962 पर्यंत भारतीय राष्ट्रपती म्हणून कार्य केले.

     तसेच दुसरे राष्ट्रपती म्हणून 13 मे 1962 ते 13 मे 1967 पर्यंत पद भूषविले 

       इसवी सन 1954 ला त्यांनी भारत देशाचा सर्वोच्च नागरी पुरस्कार म्हणजे भारतरत्न हा पहिला नागरिक ठरले 

         विशेष म्हणजे भारतरत्न असामान्य कर्तृत्व व्यक्तिमत्व असलेल्या व्यक्तींना दिल्या जातो

" सर्वपल्ली " हे गावाचे नाव आहे गावातील नागरिकांना आपल्या नावासमोर".सर्वपल्ली ' ' हे नाव लावावे लागते तशी त्या गावाची जुनी परंपरा आहे म्हणून सर्वपल्ली राधाकृष्णन असे त्यांचे नाव पडले होते 

     "तत्त्वज्ञान . या विषयाचे सूक्ष्म जाणकार व तज्ञ होते.

      त्यांनी मद्रास येथील ख्रिश्चन कॉलेज मधून शिक्षण घेतले आणि पुढे म्हैसूर विद्यापीठ तसेच कलकत्ता विद्यापीठ ऑक्सफर्ड विद्यापीठ युनायटेड स्टेट प्राध्यापक म्हणून कार्य केले.

            म्हणून हिंदू तत्त्वज्ञान वेध शांतीचा संदेश दिला.

      सोवियत युनियन मध्ये भारतीय राजदूत म्हणून कार्य केले. त्यांनी 40 पेक्षा अधिक ग्रंथ लिहिले:

       त्यामध्ये प्रमुख: 

1)इंडियन फिलॉसॉफी अँड आयडियालिस्ट,                          2)ऑफ लाईफ, द हिंदू व्ह्यूज लाइफ, 

  .    3) ईस्टर्न रिलीजन अँड वेस्टर्न थॉट्स .

            4)     द भगवत गीता

 17 एप्रिल 1975 रोजी त्यांचे निधन झाले.

      एकूण 86 वर्ष त्यांनी जीवन जगले.

    . शिक्षक हा भावी पिढीचा शिल्पकार असून त्यांच्याकडून मिळणाऱ्या ज्ञानामुळे विद्यार्थ्यांना जगाकडे पाहण्याची सकारात्मक दृष्टी मिळते. 

          शिक्षक हेच भावी पिढीचे शिल्पकार असतात म्हणून 'गुरुर्ब्रह्मा,गुरुर्विष्णु, गुरुर्देवो,महेश्वरा,

गुरु साक्षात परब्रम्ह तस्मे श्री गुरुवे नमः 

जी राधाकृष्णन यांच्या शिक्षकाप्रती असलेल्या प्रेम व आदर पाहून भारत सरकारने त्यांचा जन्मदिवस शिक्षक दिन म्हणून प्रत्येक वर्षी साजरा करते.

   "मातीच्या गोळ्याला आकार देणाऱ्या सर्जनशील हाताप्रमाणे शिक्षक मुलांना आकार देत असतात..

     

महाराष्ट्र कृषी क्रांतीचे जनक वसंतराव नाईक

 वसंतराव फुलसिंग नाईक हे प्रख्यात कृषी तज्ञ, प्रगतिशील शेतकरी व राजनीतिज्ञ होते.. महाराष्ट्राच्या मुख्यमंत्रीपदी सव्वा अकरा वर्ष हा सर्वाधिक काळ ते विराजमान होते. वसंतराव नाईक यांचा जन्म पुसद जवळील गहूली या छोट्याशा खेड्या गावात सधन शेतकरी कुटुंबात एक जुलै 1913 रोजी झाला. ते हरितक्रांती पंचायतराज तसेच कृषी क्रांतीचे, रोजगार हमी योजनेचे जनक मानले जातात.

   कृषी संस्कृतीचीपूर्ण स्थापना श्री वसंतराव नाईक यांनी केली. देशभरात नावलौकिक मिळविला आधुनिक भारतीय शेती आणि शेतकऱ्यांना त्यांनी महत्त्व दिले.

  "आधुनिक कृषी प्रधान भारताचे कृषी संत"

    या शब्दात प्रसिद्ध साहित्यिक व विचारवंत एकनाथराव पवार यांनी त्यांचे वर्णन केले.

      इसवी सन 1972 मधील महाराष्ट्रातील भीषण दुष्काळा दरम्यान त्यांनी शेतकऱ्यांसाठी मदतनिसांची दूरगामी योजना राबविल्या.

   महानायक वसंतराव नाईक यांना केवळ शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांची जाणीव नव्हती तर दुर्गामी स्वरूपाच्या उपाययोजना सुद्धा त्यांनी केल्या.

    शेती आणि शेतकऱ्यांनी त्यांची नाळ कायम जुळली होती.           कठीण काळातही क्रांतिकारी कार्य त्यांनी केले त्यामुळे त्यांना शेतकऱ्यांचा " जाणता राजा हरित योद्धा ' म्हणून संबोधण्यात येते

     माझी राष्ट्रपती भारतरत्न प्रवन मुखर्जी यांनी " वसंतराव नाईक हे भारत मातेचे छोटे सुपुत्र आहे ' या शब्दात त्यांचा गौरव केला.

    महानायक वसंतराव नाईक हे एक नाव नसून शाश्वत विकासाची लोकाभिमुख विचारधारा आहे.

श्रीहरी गुंटावार किनवट चे पहिले माजी आमदार 1952

 किनवट परिसरातील विधानसभा मतदारसंघांमध्ये  आमदार श्रीहरी गुंडावार हे पहिले आमदार होते. किनवट हा आदिवासी तालुका आहे आज हा तालुका नांदेड जिल्ह्यात आहे नांदेड जिल्हा हा मराठवाडा मध्ये येतो असे एकूण आठ  जिल्हे आहेत अशा जिल्ह्याचा एकमेव तालुका आदिवासी किनवट आहे हा परिसर पूर्वी आंध्र प्रदेश मध्ये येत होता त्यामुळे आदीलाबाद हा या तालुक्याचा जिल्हा होता त्यापूर्वी आशीफाबाद होत होते या परिसरातील प्रशासकीय लिपी ही फासली उर्दू ही होती त्यामुळे जमिनीचे घरादाराचे फेरफार हे या भाषेमधूनच पूर्वीला लिहिलेले आहेत ज्यांनी निजामा कडून घेऊन घेतले त्यांचे जमीनही या फेरफार झालेले आहेत या परिसराचा विकास त्यांनी केला होता.